विवादबाट उत्कृष्ट अनुसन्धानकर्तासम्म : अंगुर जिसीको यात्रा

काठमाडौं – प्रहरी संगठनमा अनुसन्धान अधिकारीको सफलता पक्राउको संख्या वा मुद्दाको फाइलले मात्र मापन हुँदैन। अनुसन्धानले समयको परीक्षा कत्तिको सामना गर्छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यही कारण नेपाल प्रहरीका प्रहरी उपरीक्षक (एसपी) अंगुर जिसीको नाम अहिले फेरि चर्चामा छ। एकातिर उनी लुम्बिनी प्रदेशकै वर्ष उत्कृष्ट अनुसन्धानकर्ता घोषित भएका छन् भने अर्कोतिर आठ वर्षअघिको निर्मला पन्त बलात्कार तथा हत्या प्रकरणसँग जोडिएको उनको भूमिका पुनः बहसको विषय बनेको छ।

लुम्बिनी प्रदेश प्रहरी कार्यालयले आयोजना गरेको प्रदेशस्तरीय अपराध अनुसन्धान समीक्षा गोष्ठी–२०८३ मा बाँकेका प्रहरी प्रमुख एसपी अंगुर जिसीलाई उत्कृष्ट अनुसन्धानकर्ताको सम्मान प्रदान गरियो। अपराध अनुसन्धान, संगठित अपराध नियन्त्रण, लागूऔषधविरुद्धको अभियान, सीमावर्ती तस्करी नियन्त्रण र फरार अभियुक्त पक्राउमा उनले देखाएको नेतृत्वलाई प्रदेश प्रहरीले उच्च मूल्याङ्कन गरेको हो।

तर यो सम्मान केवल वर्तमान कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कन मात्र होइन, एउटा लामो र उतारचढावपूर्ण प्रहरी यात्राको अर्को अध्याय पनि हो।

अनुसन्धानबाट बनेको पहिचान

अंगुर जिसी नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) मा लामो समय कार्यरत रहे। आर्थिक अपराध, संगठित अपराध, अन्तरदेशीय तस्करी, लागूऔषध कारोबार र जटिल आपराधिक घटनाको अनुसन्धानमा उनी संलग्न भए। प्रहरी संगठनभित्र उनी अनुसन्धानमा केन्द्रित अधिकृतका रूपमा चिनिन थाले।

यही अनुभवका कारण २०७५ सालमा देशकै सबैभन्दा संवेदनशील अपराधमध्ये एक बनेको निर्मला पन्त हत्याकाण्डमा पनि सीआईबीबाट खटिएको टोलीको नेतृत्व गर्ने जिम्मेवारी उनलाई दिइयो।

निर्मला प्रकरण : अनुसन्धानको सबैभन्दा कठिन परीक्षा

२०७५ साउनमा कञ्चनपुरकी १३ वर्षीया निर्मला पन्तको बलात्कारपछि हत्या भयो। घटनाले देशभर आक्रोश सिर्जना गर्‍यो। प्रारम्भिक अनुसन्धानमाथि प्रश्न उठेपछि केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) बाट तत्कालीन डीएसपी अंगुर जिसीको नेतृत्वमा विशेष टोली कञ्चनपुर पुग्यो।

टोलीले घटनास्थल, भौतिक प्रमाण, प्रत्यक्षदर्शीका बयान, प्राविधिक विवरण र अन्य उपलब्ध सूचनाको आधारमा अनुसन्धान अघि बढायो। अनुसन्धानका क्रममा दिलीपसिंह बिष्टलाई मुख्य शंकास्पदका रूपमा नियन्त्रणमा लिइयो। प्रहरीले त्यतिबेला अनुसन्धानबाट प्राप्त आधारका कारण उनीमाथि शंका केन्द्रित भएको जनाएको थियो। तर त्यसपछि घटनाले नयाँ मोड लियो।

डीएनए परीक्षण, अनुसन्धान प्रक्रियामाथि उठेका प्रश्न, नागरिक आन्दोलन, राजनीतिक दबाब र सञ्चारमाध्यममा आएका फरक–फरक दाबीका कारण अनुसन्धान विवादको केन्द्रमा पुग्यो। अनुसन्धानको दिशा, प्रमाण संकलनको प्रक्रिया र प्रहरीको कार्यशैलीमाथि व्यापक बहस भयो।

यसै क्रममा अनुसन्धानमा संलग्न प्रहरी अधिकारीहरू नै कानुनी छानबिनको दायरामा परे। प्रमाण नष्ट गरेको र अनुसन्धान प्रक्रियामा त्रुटि गरेको आरोप लागेपछि उनीहरू निलम्बनमा परे। लामो कानुनी प्रक्रियापछि अदालतले प्रमाणका आधारमा उनीहरूलाई सफाइ दियो र उनीहरू पुनः सेवामा फर्किए।

आठ वर्षपछि पनि अनुत्तरित प्रश्न

निर्मला पन्त हत्याकाण्ड नेपालको न्याय प्रणालीका लागि अझै खुला प्रश्न बनेको छ। घटनाका वास्तविक अपराधी को हुन् भन्ने विषयमा अन्तिम न्यायिक निष्कर्ष आएको छैन। विभिन्न समयमा नयाँ कोणबाट अनुसन्धान हुने, नयाँ समिति बन्ने र पुराना तथ्य पुनः अध्ययन हुने क्रम जारी रह्यो। तर घटनाले अझै अन्तिम निष्कर्ष पाएको छैन।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—नेपालमा जटिल आपराधिक अनुसन्धानलाई तथ्य र प्रमाणले अघि बढाउने कि जनदबाब, राजनीतिक दबाब र सार्वजनिक धारणाले प्रभावित बनाउने?

विवादपछि पुनः स्थापित छवि

निर्मला प्रकरणपछि धेरैले अंगुर जिसीको व्यावसायिक भविष्य समाप्त भएको अनुमान गरेका थिए। तर प्रहरी सेवामा उनी सक्रिय रहे। विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्दै अन्ततः बाँकेको नेतृत्व सम्हाल्ने अवसर पाए।

बाँके भारतसँग जोडिएको संवेदनशील सीमावर्ती जिल्ला हो। यहाँ लागूऔषध कारोबार, सीमापार तस्करी, संगठित अपराध र फरार अपराधीको गतिविधि प्रहरीका लागि चुनौतीका विषय हुन्। एसपी जिसीको नेतृत्वमा बाँके प्रहरीले लागूऔषध नियन्त्रण, अवैध तस्करीविरुद्ध कारबाही, फरार अभियुक्त पक्राउ र अपराध अनुसन्धानमा उल्लेखनीय सक्रियता देखायो।

यही कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कन गर्दै लुम्बिनी प्रदेश प्रहरीले उनलाई वर्ष उत्कृष्ट अनुसन्धानकर्ता को सम्मान प्रदान गरेको हो।

एउटा सम्मान, धेरै सन्देश

यो सम्मानले अंगुर जिसीको व्यक्तिगत करियरलाई मात्र उचाइ दिएको छैन, अनुसन्धान गर्ने प्रहरी अधिकृतको मूल्याङ्कन समयले पनि गर्ने सन्देश दिएको छ।

यद्यपि निर्मला पन्त प्रकरणसँग जोडिएका प्रश्नहरू अझै जीवित छन्। त्यो घटनाको सत्य अन्तिम रूपमा स्थापित नहुँदासम्म त्यससँग जोडिएका अनुसन्धान, निर्णय र विवादबारे बहस पनि जारी रहनेछ।

अंगुर जिसीका समर्थकहरू उनी अनुसन्धानमा दक्ष अधिकारी भएको दाबी गर्छन्। आलोचकहरू भने निर्मला प्रकरणको पूर्ण सत्य बाहिर नआएसम्म प्रश्न उठिरहने बताउँछन्। यी दुई धारका बीच एउटा निर्विवाद तथ्य भने छ—आज उनी नेपाल प्रहरीभित्र उत्कृष्ट अनुसन्धानकर्ताका रूपमा सम्मानित भएका छन्।

समयले उनलाई विवादबाट सम्मानसम्म पुर्‍याएको छ। अब इतिहासले उनलाई कसरी सम्झिने भन्ने कुरा भने निर्मला पन्त प्रकरणले अन्ततः कुन निष्कर्ष पाउँछ भन्ने कुरासँग पनि जोडिएको रहनेछ।